چکیده: آزمایش چربی خون چهار عدد اصلی دارد: کلسترول تام، الدیال، اچدیال و تریگلیسیرید. مهمترینشان الدیال است و عدد هدف آن به سطح خطر قلبی هر فرد بستگی دارد، نه به یک عدد ثابت برای همه. اصلاح تغذیه و فعالیت بدنی پایه درماناند و در افراد پرخطر، دارو اضافه میشود.
برگه آزمایش چربی خون پر از عدد و فلش است و بیشتر بیماران فقط دنبال این میگردند که کدام عدد قرمز شده. اما تفسیر درست، پیچیدهتر و در عین حال مفیدتر است: یک عدد یکسان برای دو نفر با شرایط متفاوت، معنای متفاوتی دارد.
در ادامه هر عدد را توضیح میدهیم، میگوییم هدف چگونه تعیین میشود و کدام تغییرات غذایی واقعاً اثر دارند.
این مقاله در یک نگاه
- الدیال مهمترین عدد است و هدف آن بر اساس مجموع عوامل خطر تعیین میشود.
- اچدیال پایین بهاندازه الدیال بالا اهمیت دارد و با ورزش بهبود مییابد.
- تریگلیسیرید بالا بیشتر به قند، الکل و چاقی شکمی پاسخ میدهد تا به چربی غذا.
- برای آزمایش دقیق تریگلیسیرید، ناشتایی نه تا دوازده ساعته لازم است.
چهار عدد اصلی و معنایشان
| شاخص | نقش در بدن | محدوده مطلوب |
|---|---|---|
| کلسترول تام | مجموع همه انواع کلسترول | کمتر از ۲۰۰ |
| الدیال | انتقال کلسترول به دیواره رگ | بسته به ریسک، زیر ۱۰۰ تا ۷۰ |
| اچدیال | بازگرداندن کلسترول به کبد | بالای ۴۰ در مردان، ۵۰ در زنان |
| تریگلیسیرید | ذخیره انرژی چربی | کمتر از ۱۵۰ |
اصطلاح کلسترول خوب و بد سادهسازی است. الدیال ذاتاً بد نیست؛ وقتی مقدارش زیاد شود در دیواره شریان رسوب میکند و روند تصلب شرایین را جلو میاندازد. اچدیال کار عکس را انجام میدهد و کلسترول اضافی را به کبد برمیگرداند.
به همین دلیل نسبت این دو گاهی گویاتر از عدد مطلق است. فردی با کلسترول تام ۲۱۰ ولی اچدیال ۷۰، لزوماً وضعیت بدتری از فردی با کلسترول ۱۹۰ و اچدیال ۳۵ ندارد.
عدد هدف برای من چند است؟
این پرسش پاسخ واحدی ندارد و همین نکتهای است که اغلب نادیده گرفته میشود. پزشک برای تعیین هدف، مجموع عوامل خطر شما را میسنجد.
- سن و جنسیت
- سابقه سکته قلبی یا مغزی
- دیابت
- فشار خون بالا
- مصرف دخانیات
- سابقه خانوادگی بیماری قلبی زودرس
در فرد جوان و بدون عامل خطر، الدیال ۱۳۰ ممکن است نیاز به دارو نداشته باشد. در بیمار دیابتی با سابقه سکته، همان عدد بسیار بالا محسوب میشود و هدف ممکن است زیر ۷۰ تعیین شود.
تغذیه: چه چیزی واقعاً اثر دارد؟
باور قدیمی این بود که کلسترول غذا مستقیماً کلسترول خون را بالا میبرد. امروز میدانیم اثر آن در بیشتر افراد محدود است و آنچه اهمیت بیشتری دارد، نوع چربی و مقدار قند رژیم است.
برای کاهش الدیال
- کاهش چربیهای اشباع: کره، خامه، دنبه، گوشت پرچرب و لبنیات پرچرب
- حذف کامل چربی ترانس: روغنهای جامد صنعتی و شیرینیهای فرآوریشده
- افزایش فیبر محلول: جو دوسر، حبوبات، سیب و مرکبات
- جایگزینی با چربیهای سالم: روغن زیتون، مغزها و ماهی چرب
برای کاهش تریگلیسیرید
اینجا مقصر اصلی چربی نیست، قند است. کاهش نوشیدنیهای شیرین، شیرینی، برنج و نان سفید، همراه با کاهش وزن و ترک الکل، معمولاً ظرف چند هفته اثر چشمگیری میگذارد. مصرف ماهی چرب دو بار در هفته هم کمککننده است.
برای تنظیم برنامه غذایی متناسب با شرایط خودتان میتوانید اصول رژیم دش را بخوانید یا با متخصص تغذیه مشورت کنید.
ورزش، دارو و پیگیری
فعالیت هوازی منظم مهمترین عامل افزایش اچدیال است؛ چیزی که با رژیم غذایی بهسختی تغییر میکند. حداقل موثر، صد و پنجاه دقیقه فعالیت متوسط در هفته است که میتواند به پنج جلسه سی دقیقهای تقسیم شود.
اگر پزشک دارو تجویز کرد، چند نکته را بدانید. اثر داروها بر عدد الدیال معمولاً ظرف چهار تا شش هفته ظاهر میشود و آزمایش کنترل در همین بازه انجام میشود. درد عضلانی شایعترین عارضه گزارششده است و در صورت بروز باید به پزشک اطلاع داد، نه اینکه دارو خودسرانه قطع شود.
برای اطلاعات تکمیلی درباره کلسترول و خطر قلبی، راهنمای موسسه ملی قلب و ریه آمریکا منبع معتبری است.
چربی خون ارثی؛ گروهی که نباید جا بماند
در میان افراد با کلسترول بالا، گروه کوچکی وجود دارند که مشکلشان از رژیم غذایی نمیآید بلکه ژنتیکی است. در این افراد، گیرندههای کبدی که الدیال را از خون برمیدارند بهدرستی کار نمیکنند و کلسترول از همان کودکی بالاست.
اهمیت شناسایی این گروه در این است که خطر قلبیشان بسیار زودتر و بدون هیچ عامل خطر دیگری بروز میکند. رژیم غذایی بهتنهایی کافی نیست و درمان دارویی معمولاً از سنین پایینتر شروع میشود.
چه زمانی به علت ارثی شک کنیم؟
- الدیال بالای ۱۹۰ در فرد بزرگسال بدون علت آشکار
- سابقه سکته قلبی در بستگان درجه یک پیش از ۵۵ سالگی در مردان و ۶۵ سالگی در زنان
- رسوب چربی زیر پوست تاندونها، بهویژه تاندون آشیل
- حلقه سفید یا خاکستری دور قرنیه چشم در فرد زیر ۴۵ سال
پرسشهای متداول
برای آزمایش چربی خون حتماً باید ناشتا باشم؟
برای اندازهگیری دقیق تریگلیسیرید بله، نه تا دوازده ساعت. کلسترول تام و اچدیال بدون ناشتایی هم قابل اندازهگیریاند.
تخم مرغ برای چربی خون بد است؟
در افراد سالم، مصرف متعادل تخم مرغ اثر چشمگیری بر کلسترول خون ندارد. در بیماران دیابتی یا با کلسترول بسیار بالا، محدودیت با نظر پزشک منطقی است.
چربی خون بالا علامت دارد؟
معمولاً هیچ علامتی ندارد. در موارد ارثی شدید ممکن است رسوب چربی زیر پوست یا دور قرنیه دیده شود. تشخیص فقط با آزمایش ممکن است.
هر چند وقت باید آزمایش بدهم؟
در بزرگسال سالم هر چهار تا شش سال، و در فرد تحت درمان یا با عوامل خطر، معمولاً سالانه یا طبق نظر پزشک.
مکمل امگا سه جایگزین دارو میشود؟
امگا سه بیشتر روی تریگلیسیرید اثر دارد تا الدیال و در دوزهای دارویی. مکملهای معمولی جایگزین درمان تجویزشده نیستند.